TRUNG RWO

Black Swan là bộ phim thứ 5 của đạo diễn Darren Aronofsky, người nổi danh toàn cầu với những tác phẩm nghệ thuật chuẩn mực như Requiem For A Dream, The Fountain, The Wrestler và Pi. Có thể nói, Black Swan là một sự tổng hoà giữa cái thô ráp của The Wrestler, cái ám ảnh của Requiem For A Dream, cũng như cái chất thơ trong The Fountain. Không dám nói Black Swan là tác phẩm hay nhất của Aronfsky (Requiem và Fountain luôn là lựa chọn số 1 của mình), nhưng đây vẫn là một sự tổng hoà phong cách đặc trưng của ông, như thể một lời thì thậm đậm chất tác giả về sự “hoàn hảo trong nghệ thuật”.

Trong phim Black Swan, Nina là một vũ công ballet được chọn để đóng vai chính trong vở kịch Hồ Thiên Nga. Tuy nhiên, vai Nữ Hoàng Thiên Nga (Swan Queen) yêu cầu vũ công phải đóng được cả vai Thiên Nga Trắng, biểu hiện cho sự trong trắng, thánh thiện, và Thiên Nga Đen, biểu hiện cho sự xấu xa, cuồng vọng và u tối. Nina là một hiện thân hoàn hảo cho vai Thiên Nga Trắng, còn Lily, một vũ công khác, lại diễn thành công phần vai Thiên Nga Đen. Để hoàn thành vai diễn một cách tốt nhất, Nina sẽ phải tập luyện thuần thục những bước nhảy của Thiên Nga Đen, cho dù nó khiến cô có những tính cách xấu của vai này. Cô liên tục có ảo giác về hình ảnh của chính mình, và nghi ngờ Lily đang giở trò với cô.

Black Swan nói về hành trình hoàn thiện vai diễn Thiên Nga Đen của Nina, trong khi cố gắng giữ gìn bản chất Thiên Nga Trắng của mình. Đây không phải lần đầu tiên có 2 tuyến Thiện – Ác xung đột với nhau, cũng không phải lần đầu tiên phần Thiện và Ác trong cùng 1 con người đấu tranh với nhau, nhưng quan trọng hơn là cái cách xung đột của 2 tuyến này đặc biệt như thế nào. Trong phim The Dark Knight, hình tượng Dark Knight và White Knight được xây dựng thành công, khiến sự xung đột trong phim được thể hiện tới cùng, tạo không khí tốt cho tác phẩm. Còn trong Black Swan, đạo diễn đã đưa người xem vào một mê cung xung đột, khiến người xem không nhận ra nổi mâu thuẫn là xảy ra giữa 2 con người hay 2 bản chất trong cùng một con người.

Cả bộ phim là một quá trình hoàn hảo cho Nina phát triển đường cung nhân vật, từ khi cô tập luyện hàng ngày, cách cô lấy được vai diễn, cách cô tập để hoàn thiện cả 2 phẩm chất Đen và Trắng trong hình ảnh Thiên Nga. Ban đầu, Nina là cô gái trong sáng, hoàn hảo với hình mẫu Thiên Nga Trắng, thế nhưng trải qua hơn 100 phút của phim, khán giả đã được xem Nina vô tình tìm ra cái bản chất xấu của mình và cô phải đấu tranh thực sự với bản ngã rằng: Bản chất xấu là cần phải loại bỏ khỏi cô, nhưng nó luôn ẩn giấu bên trong chờ ngày khai triển, và chỉ khi có nó, cô mới thực sự nhập tâm vào hình mẫu Thiên Nga Đen, thực sự trở nên “hoàn hảo” cho vở kịch này. Cuộc đấu tranh tâm lý này được đao diễn Aronofsky mô tả một cách chắc tay, tập trung, không dài dòng kể lể, mọi cảnh quay đều có lý do riêng, không có chút thừa thãi, xen lẫn những cảnh kinh dị khá giật gân để khán giả tò mò về cái thực và ảo trong phim. Cái mê cung mà đạo diễn đem ra có thể dễ giải mã đối với một số người, nhưng hành trình đến với nó quả thực là một hành trình khó quên, khi khán giả đào sâu vào tâm lý của Nina, biết được nỗi sợ, sự kỳ vọng của bà mẹ, những khát khao tính dục, và quan trọng nhất là ám ảnh về sự hoàn hảo – thứ được thắt nút hoàn chỉnh ở cuối phim.

Black Swan được làm theo một chuẩn phim 3 hồi truyền thống Hollywood, với cảnh vở diễn Hồ Thiên Nga làm tâm điểm ở hồi kết thúc. 2 hồi trước đã chuẩn bị rất kỹ càng cho vở diễn này và biến nó trở thành một trường đoạn không thể bỏ qua từng giây nào, vì đây là lúc 2 bản chất bên trong Nina đấu tranh ác liệt nhất, làm ta thấy được sự sụp đổ của tính cách thánh thiện Thiên Nga Trắng và cũng là mảnh đất cho bản tính độc địa của Thiên Nga Đen bộc lộ rõ ràng nhất. Trong đoạn này, cú trượt ngã của Nina trong hình ảnh Thiên Nga Trắng là hình ảnh chấm dứt toàn bộ bản chất tốt đẹp trong con người cô, cái khuôn mặt hoang mang khi ngước lên nhìn khác giả và tiếng khóc rấm rứt của cô sau cánh gà là những cảm giác mãnh liệt nhất khi cô thấy rằng bản chất Trắng của mình đã bị bản chất Đen đẩy lùi, nhưng cũng chính lúc đó, cô nhận ra rằng chỉ có bản chất Đen mới giúp cô “hoàn hảo”. Và rồi cô chấp nhận chuyện cái phần Đen xâm lấn cô, sẵn sàng thoả mãn nhìn cánh tay cô bị lông vũ thiên nga bao phủ và tự hào khoe đôi cánh thiên nga đen to xù trước mặt khán giả. Hành trình cố cân bằng giữa bản chất Đen – Trắng của Nina đã không thành công, cô phải chấp nhận rằng đôi lúc bản chất Đen sẽ phải lấn át những cái đẹp đẽ trong cô, cũng như cái phần xấu luôn tồn tại trong bất cứ một con người nào.

Aronofsky đã đưa người xem rùng mình thực sự với cách dẫn dắt kỳ lạ, không theo một quy chuẩn genre nào. Đó là lý do vì sao tui vẫn phân vân không biết xếp Black Swan vào thể loại phim tâm lý, phim kinh dị hay đơn thuần là phim tâm lý kèm yếu tố kinh dị. Như đã nói ở trên, bộ phim có hơi hướng rùng rợn kiểu Requiem For A Dream, và cũng pay homage cho RFAD bằng đoạn Nina lặn xuống làn nước trong bồn tắm. Natalie Portman đã diễn một vai quá hoàn thiện, khiến khán giả hoà cùng cảm xúc với nhân vật Nina, yêu mến cái bản chất thiên nga Trắng và ái ngại trước thiên nga Đen, và đôi lúc cũng làm khán giả dễ dàng bỏ qua một vài cảnh cô diễn hơi thái quá, bởi cái ánh mắt, cử chỉ và mọi biểu hiện khác đều được Natalie diễn nhập tâm và quyến rũ. Nat đã “steal the show” 100%, do đó, mọi diễn viên khác dù diễn hay những cũng chỉ làm nền cho nhân vật của Nat mà thôi, đặc biệt là của Vincent Cassel và Mila Kunis. Vai diễn duy nhất đủ sức đối trọng với Nat chính là vai bà mẹ của Nina do diễn viên Barbara Hershey đóng. Bà đã thể hiện rất tốt hình mẫu một người mẹ luôn lo lắng cho con, đặt kỳ vọng vào con quá mức và đôi lúc cũng làm khán giả sợ hãi. Hình ảnh bà trừng mắt sau khi ôm Nina trong cảnh đầu phim có thể làm nhiều người ớn lạnh. Và trong Black Swan, có rất nhiều cảnh tuy nhỏ nhưng bất ngờ như thế, đủ để đem tới cho người xem một cảm giác rùng rợn.

Kinh nghiệm của riêng tui khi xem phim của Darren Aronofsky là đừng bao giờ cố tìm hiểu quá nhiều vào chi tiết, bởi không thể nào tìm ra hết, tuy vậy nếu ai là fan cuồng thì công việc này lại là việc ưa thích, bởi nó giúp họ hiểu thêm về các bộ phim của ông và thấy rõ được tài năng của ông. Các cảnh quay trong Black Swan rất đẹp và ấn tượng, việc sử dụng máy cầm tay trong một số cảnh ballet cũng cho thấy sự linh hoạt và tài tình trong việc chọn góc quay và choreography dành cho các vũ công. Không chỉ thế, các cảnh quay trong phim cũng mang tính ẩn ý rất cao, bắt người xem chú ý tới từng khoảnh khắc một. Đạo diễn sử dụng tông Trắng – Đen liên tục để khắc hoạ sự đối lập, cũng như việc cắt cảnh đột ngột (những khi Nina đi trên đường) để chỉ trạng thái cảm xúc đứt đoạn bên trong cô.

Đạo diễn Darren Aronofsky và diễn viên Natalie Portman.

Càng zoom vào chi tiết, ta càng thấy nhiều tầng ý phía sau Black Swan. Ví dụ như trong đoạn ở sàn nhảy (Ảnh 1), Nina trở nên cuồng loạn sau khi uống thuốc kích thích và dưới âm nhạc mạnh của Chemical Brothers, cô trở nên mất kiểm soát và để bản chất Thiên Nga Đen ngấm dần vào người. Cái ánh sáng vũ trường nhấp nháy liên tục thể hiện cho một tâm lý bất ổn, và một cuộc đấu tranh nội tâm phức tạp, mà chỉ kết thúc khi Nina đến với Lily và 2 người “hoà làm một” – Thiên Nga Đen đã “nhập hồn” vào trong Nina. Hay như trong đoạn gần cuối, Nina phát hiện ra trong phòng tắm không hề có vết máu (Ảnh 2), cô quay mặt ra ngoài. Lúc đó tui tự hỏi vì sao Nina không đi tới gần chiếc gương theo như môtip thông thường trên phim ảnh, và tui chỉ tìm ra câu trả lời khi nhìn vào bức tường phía sau Nina: Nó phân chia thành 2 màu Trắng và Đen, với phần Đen chiếm 2/3 và Nina đứng trọn trong cái phần Đen ấy, biểu hiện cho sự hoá thân hoàn toàn vào Thiên Nga Đen. Ngoài ra, có thể kể tới hình ảnh Nina sải cánh trên sân khấu (Ảnh 3) như thể hứng trọn ánh sáng từ các ngọn đèn danh vọng, hình ảnh Nina với ánh mắt đỏ ngầu nhìn trừng trừng vào khán giả như một lời thách thức (Ảnh 4), hình ảnh Nina đứng giữa sân khấu, phía sau là một hình tròn biểu thị cho sự viên mãn, hoàn hảo nhưng bị những hình khối đen xì, sắc nhọn bao quanh (Ảnh 5)… trong phim của Aronofsky luôn đầy hình ảnh đầy ẩn ý, chứng tỏ sự lao động nghệ thuật nghiêm túc của ông.

Ảnh 1

Ảnh 2

Ảnh 3

Ảnh 4

Ảnh 5

Trợ giúp cho phần hình ảnh ẩn ý, sự diễn xuất chắc chắn của diễn viên, thì còn có phần âm nhạc và âm thanh xuất sắc. Clint Mansell tiếp tục cộng tác với Darren Aronofsky lần thứ 5 và tiếp tục làm mê hoặc mọi đôi tai nghe nhạc – album Black Swan của ông chắc chắn là soundtrack hay nhất 2010 theo cảm quan của tui. Những bản nhạc đậm tính suy tư, với sự phát triển từ đoạn Hồ Thiên Nga nổi tiếng Tchaikovsky đã được lồng một cách tinh tế và chuẩn xác vào trong phim, nhất là đoạn mua ballet cuối cùng. Hỗ trợ cho phần âm nhạc hoàn hảo của Clint là phần dựng âm thanh cũng rất xuất sắc, với những tiếng thở của con thiên nga được lồng vào một cách gấp gáp, tạo cảm giác ớn lạnh cho người xem – đoạn Nina bị Thomas cưỡng hôn, cô đã cắn anh ta sau khi trong đầu có tiếng Thiên Nga kêu là một ví dụ cho cách sử dụng âm thanh này. Ngoài ra, trong phân đoạn ending credit cuối cùng (style giống như ending credit của The Fountain), tiếng vỗ tay được lồng vào nền trắng cũng giúp kéo dài không khí cho bộ phim, tạo một khoảng trống giúp người xem cảm nhận được cái thông điệp mà đạo diễn muốn đề cập. Tuy nhiên, điều mà tui thấy đáng tiếc duy nhất trong đoạn này là việc lồng bản nhạc A Swan Song (For Nina) mà lại bỏ đi tiếng kính vỡ lúc lên cao trào. Khi nghe bản nhạc này trước khi xem phim, tui đã xúc động mạnh khi cảm thấy có một sự đổ vỡ trong tâm hồn cô gái múa ballet thông qua việc đẩy nốt nhạc lên cao độ và kết thúc bằng một tiếng kính vỡ loảng xoảng. Trong phim không có âm thanh này, nên tui cảm thấy có phần nào đó chưa thoả mãn về phần âm thanh ở khúc cuối này.

Black Swan đem tới cho tui một cảm nhận mới về “sự hoàn hảo”. Bộ phim không phải là nói tới sự hết mình vì nghệ thuật của Nina, mà là về sự hiến dâng cho “sự hoàn hảo trong nghệ thuật”. Đối với nhiều người, “hoàn hảo” là chuyện vặt vãnh mà ai cũng cố gắng tránh nghĩ tới nó. Nhưng Nina thì khác. Cô ham muốn “sự hoàn hảo” trong vai diễn tới tột cùng và cô phải làm mọi cách để tiến gần tới nó, kể cả việc biến mình trở thành một Thiên Nga Đen, làm rạn nứt mối quan hệ với người mẹ, trở nên đam mê tính dục với người hướng dẫn của cô (đoạn phim cô nhìn thấy Thomas ở bên Lily, nhưng thực ra đó chính là cô) và thậm chí là hạnh hạ cả chính cơ thể cô. Đối với nhiều người, đó là một sự mù quáng, nhưng đối với Nina đó chính là cái điểm tột cùng mà cô muốn hướng tới, là ánh sáng viên mãn cô muốn nhìn thấy ở cuối con đường. Bên trong con người luôn có mặt xấu và tốt, chúng đấu tranh với nhau để kìm nén con người tới vợ sự “hoàn hảo”, Nina đã hoàn toàn tới với cái ngưỡng Thiên Nga Đen và để nó cuốn đi, nhưng nó cũng giúp cô trở nên hoàn thiện nhất – đôi khi chúng ta phải chấp nhận cái xấu để hướng tới một cái gì đó đẹp đẽ hơn.

Hình ảnh cuối phim là một cái kết buồn, khi Nina nhận ra sự hoàn hảo trong cô, và nhìn thấy ánh hào quang loé lên trước mắt, thế nhưng, cô đã không thể tiếp tục đón nhận ánh sáng ấy – một phút huy hoàng rồi vụt tắt, như khi lên tới đỉnh điểm của hoàn hảo thì sẽ phải thoái trào. Tiếng vỗ tay, hò reo không ngớt của khán giả càng làm cho bộ phim trở nên bi kịch, khi chỉ ra rằng con người đôi khi chỉ hò reo khi thoả mãn bản thân mình, mà không biết được đằng sau cánh gà, những vũ công như Nina đã phải trả giá như thế nào để mang tới vở kịch tuyệt vời như vậy cho người xem. Đoạn kết này áp dụng hiệu ứng giống như Requiem For A Dream, với màu sắc tăm tối do niềm hạnh phúc bị đứt đoạn, nhưng là một điểm nhấn hoàn hảo cho bộ phim, khiến người xem không khỏi day dứt với lương tâm khi nhìn thấy một thành quả nghệ thuật. Đôi lúc tui nghĩ, phải chăng đây là một tiếng lòng của chính đạo diễn Darren Aronofsky, khi ông liên tục làm ra nhiều tác phẩm xuất sắc mà ông nghĩ vẫn chưa với tới một cái ngưỡng hoàn hảo nào. Tui không dám nghĩ hộ Darren, nhưng với Black Swan, ông lại khiến những người hâm mộ như tui ngây ngất bởi tính nghệ thuật đậm chất điện ảnh, sự sáng tạo không ngừng trong cách thể hiện và niềm say mê được kể một câu chuyện độc đáo, lay động lòng người. Black Swan, cùng với Toy Story 3 và The Social Network, xứng đáng là những bộ phim 5 sao, nằm trong top 3 phim của năm 2010 đối với tui.

P.S: Dạo này tui thấy mấy bạn bè mê phim của tui hay trích một câu nói hay, đại diện trong phim ra để mở đầu bài review. Tui bắt chước thử coi. Trong Black Swan, câu nói làm tui ấn tượng nhất là “It’s my turn!” của Nina nói khi vật lộn với Lily. Không chỉ bởi âm vực thay đổi đầy ghê rợn, mà nó còn biểu hiện cho sự trỗi dậy của bản chất Thiên Nga Đen bên trong Nina. Một bi kịch thực sự!